Rættindi tín á arbeiðsplássinum í Danmark: uppsøgn, avsetan og ógoldin løn
Verður tú uppsagdur, latin av beinanvegin, ella kemur lønin ikki, hevur tú fleiri rættindi enn tey flestu hugsa, við ella uttan eitt fakfelag at baki. Henda vegleiðingin fevnir um uppsagnarfreistir, treytirnar fyri eini avsetan beinanvegin, vegin til pengarnar tínar, og tey ymisku trætuleiðirnar í donskum arbeiðsmálum.
Ert tú funktionær, sum tey flestu á skrivstovu-, sølu- og klinikkøkinum í privata sektorinum eru, hevur tú rætt til uppsagnarfreist eftir funktionærlógini (funktionærloven): frá einum mánaði tíðliga í starvinum og upp í seks mánaðir eftir langa starvstíð. Sigur tú sjálvur upp, er tín egna freist vanliga ein mánaður.
Ert tú ikki funktionær, standur uppsagnarfreistin tín í sáttmálanum (overenskomst) ella í starvssáttmálanum. Óansæð grundarlagið skal freistin haldast, og tú hevur rætt til løn alla uppsagnartíðina, eisini um tú verður loystur frá arbeiðsplikt (fritstillet).
Eftir eitt ár í starvinum mást ein uppsøgn harumframt vera rímiliga grundað í antin tínum viðurskiftum ella viðurskiftum fyritøkunnar. Ein órímilig uppsøgn kann føra til endurgjald, men legg til merkis, at freistirnar at seta kravið fram kunnu vera stuttar. Bið altíð um grundgevingina skrivliga.
Avsetan beinanvegin: er tað lógligt at verða latin av á staðnum?
Ein avsetan beinanvegin (bortvisning) merkir, at starvið endar beinanvegin, uttan uppsagnarfreist og uttan løn frá tí tíðspunktinum. Tað er tann harðasta rættarfylgjan í arbeiðsrættinum og krevur eitt álvarsamt sáttmálabrot: til dømis tjóvskap, vald ella íterað fráveru hóast ávaringar.
Mangar avsetanir halda ikki, tá tær verða kannaðar. Smærri brot, einstakar mistøk ella viðurskifti, sum arbeiðsgevarin leingi hevur kent uttan at reagera, geva sum útgangsstøði ikki heimild til at avseta beinanvegin.
Ert tú avsettur beinanvegin, mótmæl skrivliga beinanvegin, og skriva ongantíð undir eina „avtalu“, sum tú í veruleikanum ikki ert samdur í. Var avsetanin órættmæt, kanst tú hava rætt til løn alla tá uppsagnartíðina, sum tú skuldi havt, og møguliga endurgjald harumframt.
Ógoldin løn: soleiðis fær tú pengarnar tínar
Kemur lønin ikki, er fyrsta stigið eitt skrivligt krav (påkrav): sig upphæddina, vís til sáttmálan og lønarseðlarnar, og set eina stutta, greiða freist. Ógoldin løn er eitt munandi sáttmálabrot. Heldur tað fram eftir kravinum tínum, kanst tú hava rætt til at heva starvið og krevja skaðabót.
Fer fyritøkan á konkurs, dekkar Lønmóttakaranna tryggingargrunnur (Lønmodtagernes Garantifond) vanliga ógoldna løn, feriðpening og pensjón innan markini hjá grunninum. Meld kravið títt so skjótt sum gjørligt.
Minst til, at kravið er meira enn lønarliðurin: feriðpeningur, pensjón og ískoyti fylgja við. Smærri lønarkrøv kunnu til endans krevjast inn gjøgnum rættin eftir smákravsgongdini, har tú ikki hevur tørv á advokati.
Starvssáttmálin tín: hvat skal vera skrivliga
Eftir donsku starvsprógvslógini (ansættelsesbevisloven) hevur tú rætt til at fáa tey týdningarmestu treytirnar fyri starvinum skrivliga stutt eftir at tú byrjar: millum annað arbeiðsstað, uppgávur, løn, arbeiðstíð, ferð og uppsagnartreytir.
Manglar sáttmálin ella er hann ófullfíaður, kanst tú hava rætt til endurgjald, og í eini seinni trætu verða óskilagóð viðurskifti vanliga lisin til skaða fyri arbeiðsgevaran. Bið altíð um at fáa broytingar og nýggjar avtalur skrivliga.
Gev serliga gætur eftir kappingarbindandi treytum. Kappingar- og kundatreytir skulu lúka strangar gildistreytir og verða fíggjarliga endurgildaðar. Skriva ongantíð undir eina treyt uttan at skilja, hvat hon kostar tær í næsta starvi.
Ferð og feriðpeningur, tá tú fer úr einum starvi
Danska feriðlógin (ferieloven) byggir á samstundis ferð (samtidighedsferie): tú vinnur gjaldaða ferð javnt og samt og kanst taka hana, so hvørt tú vinnur hana. Tá tú fer, verður ikki tikin ferð gjørd upp sum feriðpeningur, vanliga til FerieKonto ella ein feriðgrunn, har tú biður um útgjaldið, tá tú veruliga tekur ferðina.
Verður tú loystur frá arbeiðsplikt í uppsagnartíðini, verður vanliga so mikið ferð, sum freistin kann rúma, rokna sum tikin í tí tíðarskeiðinum. Tað ávirkar, hvussu mikið er eftir at gjalda út.
Kanna seinasta lønarseðilin: feriðpeningur, feriðískoytið og møgulig frítt-val-innistøða skulu gerast upp rætt, tá tú fer. Feilir her eru millum tey vanligastu og mest yvirsæddu lønarkrøvini.
Træta við arbeiðsgevaran: fakfelag, nevnd ella rættur?
Ert tú limur í einum fakfelagi og er økið títt fevnt av einum sáttmála, kann fakfelagið føra málið títt í arbeiðsrættarliga trætuskipanini, vanliga uttan kostnað fyri tig. Tað er ofta tann skjótasti og bíligasti vegurin.
Ert tú ikki felagsbundin, ert tú ikki uttan møguleikar: tú kanst sjálvur samráðast við skrivligum krøvum, søkja ráðgeving og til endans fara fyri rættin, við smærri krøvum eftir smákravsgongdini. Snýr málið seg um munadráttur av kyni, aldri, etniskum uppruna, brekum og meira, kann Javnbýtisnevndin (Ligebehandlingsnævnet) viðgera tað endurgjaldsfrítt.
Legg til merkis, at rættarhjálpartrygging vanliga undantekur arbeiðsmál, men lúkar tú tey fíggjarligu treytirnar, kann fría rættarhjálp (fri proces) vera ein møguleiki, um málið fer fyri rættin.
Sum funktionær: frá einum mánaði tíðliga í starvinum upp í seks mánaðir eftir langa starvstíð. Tín egna freist er vanliga ein mánaður. Uttan funktionær-støðu setur sáttmálin ella starvssáttmálin freistina.
Verndin er avmarkað tað fyrsta árið umleið, men eftir eitt ár í starvinum mást ein uppsøgn vera rímiliga grundað. Ein órímilig uppsøgn kann føra til endurgjald. Fá altíð grundgevingina skrivliga og søk ráð skjótt.
Send beinanvegin eitt skrivligt krav við upphæddini og eini stuttari freist. Heldur brotið fram, kanst tú hava rætt til at heva og krevja skaðabót, og við konkursi dekkar Lønmóttakaranna tryggingargrunnur (Lønmodtagernes Garantifond) vanliga tað, sum tú hevur rætt til.
Bara við einum álvarsomum sáttmálabroti, t.d. tjóvskapi, valdi ella íteraðari fráveru hóast ávaringar. Smærri brot eru vanliga ikki nóg mikið, og ein órættmæt avsetan kann føra til løn fyri uppsagnartíðina og møguliga endurgjald.
Ja. Eftir starvsprógvslógini skalt tú fáa tey týdningarmestu treytirnar skrivliga stutt eftir at tú byrjar. Manglandi ella ófullfíaðar upplýsingar kunnu føra til endurgjald.
Ikki tikin ferð verður gjørd upp sum feriðpeningur, tá tú fer, vanliga til FerieKonto, har tú biður um útgjaldið, tá tú tekur ferðina. Verður tú loystur frá arbeiðsplikt, verður vanliga so mikið ferð, sum tað er rúm til, rokna sum tikin í tí tíðarskeiðinum.
Munadráttarmál verða viðgjørd endurgjaldsfrítt av Javnbýtisnevndini (Ligebehandlingsnævnet), og við konkursi hjá arbeiðsgevaranum dekkar Lønmóttakaranna tryggingargrunnur (Lønmodtagernes Garantifond) vanliga ógoldnu lønina tína.
Savna sáttmálan, lønarseðlarnar, uppsøgnina ella avsetanina og alt skrivsamskifti
Send arbeiðsgevaranum eitt skrivligt mótmæli ella eitt gjaldskrav við eini greiðari freist
Limur í fakfelagi? Lat fakfelagið føra málið í arbeiðsrættarliga trætuskipanini
Munadráttur? Kæra endurgjaldsfrítt til Javnbýtisnevndina
Annars: rætturin, við smærri krøvum gjøgnum smákravsgongdina; kanna fri proces fyrst